CONTEMPORARY ART. – Ідэнтыфікацыя з сусьветам – інтэрвію з Д. Пріговым

Part.=Partyzan 

Д.П.= Дмитрий Пригов

Part.: Мы б’ем у званы й льем сьлёзы па беларускаму арт-працэсу. Але можа гэта ўласьцівая для часу зьява. Магчыма, так адбываецца ўсюды й у Маскве? 

Д.П.: Гэта хутчэй Вашае стаўленьне да пэўнага цяперашняга культурнага працэсу, у якім Вы пачуваецеся нібыта непаўнацэннымі й нежыцьцяздольнымі. Эўрапейскія мастакі таксама адчуваюць нежыцьцяздольнасьць у сваіх краінах - яны зьяжджаюць у Нью-Ёрк. Тамтэйшым нью-ёркскім мастакам бегчы ўжо няма куды, бо, здаецца, Нью-Ёрк – гэта цэнтар. У сытуацыі постмадэрну згубіўся генэральны дыскурс, які апісвае сучаснае мастацтва ды акрэсьлівае адносіны паміж больш перадавым і менш перадавым, больш радыкальным і менш радыкальным, тым, што больш прадаецца ці менш прадаецца. Канечне паўстае пытаньне пра крытычную масу дзеячоў, інстытуцыяў ды гледачоў, якая прост неабходная, каб чалавек мог выжываць. Да прыкладу Масква за часамі савецкае ўлады сьцягнула ў сябе дастатковую колькасьць дзеячоў андэграўнда ды спажыўцоў андэграўнднага мастацтва. Таму й цяпер напэўна ёсьць ілюзія, што ў параўнаньні зь Менскам у Маскве існуюць інстытуцыі. Насамрэч - што да нейкага рэальнага інстытуцыйнага існаваньня, нават калі мы параўнаем з Эўропай,- гэта па вялікаму рахунку фікцыя. Бо з contemporary art працуе рэальна пяць-шэсьць галерэяў… 

Part.: Якія Вы зь іх адзначыць? 

Д.П.: Можна ўзгадаць “X-L”, Гельмана, Рыджыну Аўчарэнку, “TV-галерэю”, фотацэнтар. Наагул няшмат.Інтэнсіўнасьць працы вялікая - ледзь ня кожны дзень у Маскве адбываюцца нейкія падзеі, але на вялікі горад з такім насельніцтвам у сусьветнай (заходняй) практыцы з сучасным мастацтвам павінна працаваць 200-300 галерэяў. Канечне сучаснае мастацтва безь інстытуцыяў не існуе. Надзеі на тое, што яно спадабаецца гледачу няма аніякай зь дзьвюх прычынаў: па-першае, масавы глядач - не прыхільнік радыкальнага, а падрыхтаваны глядач - падрыхтоўваецца ўнутры інстытуцыяў. Няменш значная ў сучасным мастацтве??=дыскурсе сучаснага мастацтва й сфэра прэстыжнасьці, сфэра грошаў. Напрыклад, калі ў нейкіх мастакоў ўкладаюцца вялікія грошы, міжвольна ў рынкавай сыстэме да гэтых аўтараў ўзьнікае павага. Пра іх гавораць, калі й ня як пра зразумелых мастакоў, дык як пра людзей, што дасягнулі самых высокіх на сёньня коштаў. Іхныя заробкі нават параўнальна з заробкамі забясьпечанай краіны змушаюць цікавіцца гэтымі людзьмі – што яны робяць, чаму за іх плоцяць. Затым узьнікае адмысловы тып дыскурсу апісаньня сучаснага мастацтва: што значыць гэтае мастацтва, чаму яно гэтак каштуе, дзе выстаўляецца, чаму ў яго ўкладаюць грошы. Атрымліваецца фактычна культурная апрапрыяцыя дзейнасьці мастака. Што да таго, каб гледачы шчыра палюбілі – гэта ўжо другое пытаньне. З часам яны палюбяць, найперш важна прыцягнуць увагу. Таму безь інстытуцыяў і без рынку навярнуць увагу грамадзтва да мастацтва ў Беларусі можа толькі сапраўды ўдалая кар’ера мастака дзесьці за мяжою. Варта пакінуць спадзявацца толькі на культурна-эстэтычныя каштоўнасьці, якія нібыта могуць быць здабыткам, яшчэ да таго як яны не абкружаныя прэстыжнасьцю, увагаю, скандалам ці чымсьці яшчэ. Бяз гэтага культурна-эстэтычныя каштоўнасьці мастацтва прыцягнуць толькі невялікую колькасьць цікаўных людзей зь ліку сяброў-знаёмых-калегаў. Таму безь інстытуцыянальнасьці ці бязь нейкіх піяр-акцыяў практычна на пустым месцы нічога не раскруціш. 

Part.: Вы думаеце, што піяр мусіць прысутнічаць заўсёды? 

Д.П.: Я думаю, піяр-акцыя – гэта наагул аснова існаваньня ня толькі мастацтва, але гэтаксама й фэномэнаў у межах культуры, навукі. Піяр-акцыі былі заўсёды: мастацтва заўжды павінна было адаптавацца вяршкамі супольнасьці – пасьля яго нормы, межы, ідэалы прадукаваліся гэтым асяродкам і на ўсю дзяржаву й на ўвесь соцыюм. У арыстакратычным сьвеце гэта адбывалася праз скандалы й сьвецкія раўты. Мы ж жывем у масавым грамадзтве, дзе посьпех, на жаль, робіць колькасьць. Нельга сказаць, што посьпех цяпер робіцца ў межах нейкай арыстакратычнай грамады, і ўся астатняя краіна зьесьць тое, што мы ёй дамо. Грамадзтва спажываньня трэба пераканаць, што гэта (!мастацтва), калі й не абавязкава спажываць, дык гэта - прэстыжна, мае высокі кошт, на гэта варта зьвяртаць увагу, - і калі ты ўзьбіўся на грошы, мусіш укласьці іх у гэта, як у нерухомасьць. Спрацоўваюць крыху старыя мэханізмы, мэханізмы абавязкавай гвалтоўнай высокай культуры, якая павінна быць зразумелай для ўсіх, і ўсе абавязаны яе спажываць. Але без таталітарнага рэжыму такую культуру практычна не пабудуеш, бо яна ж таксама патрабуе грошаў. Таму пісьменьнікам і мастакам у таталітарных грамадзтвах вельмі шмат плоцяць, яны – прэстыжныя фігуры, яны – дэпутаты нейкіх саветаў. Піяр і рынак дзейнічаюць іншым шляхам, але таксама замацоўваюць у сьвядомасьці людзей, што гэта - прэстыжна, гэтыя мастакі - цудоўныя, гэтае мастацтва – адзіна магчымае. Пасьля не абыйсьціся без адукацыйна-выхаваўчай інстытуцыі: тое, што будзе лічыцца ў грамадзтве прэстыжным, па тым і будуць выхоўваць. У наш час людзям для сацыялізацыі ў “вышэйшым” сьвеце, неабходна мець пэўны культурны багаж, каб прыйшоўшы ў банк, і пабачыўшы тамака карціну якога-небудзь вельмі дарагога мастака, напрыклад Ліхтэнштайна, кліент мог зразумець, што гэта Ліхтэнштайн, а ня хтосьці іншы, што карціна шмат каштуе, чаму яна тут вісіць. Калі чалавек змушаны карыстацца прэстыжнай маркай аўтамабіля, дык, каб быць пасьлядоўным у сябе ў хаце ён мусіць мець карціну якога-небудзь прэстыжнага мастака, павінен калі й ня быць знаўцам у мастацтве, дык хаця трохі дасьведчаным, каб не прамахнуцца - бо купіць Рэпіна й павесіць, а ў банкаўскіх колах гэта ўжо не прынята купляць. Тут магчыма вядзецца не для мастакоў і крытыкаў, куратараў, пасьвечаных у тайны мастацтва. Гэта найперш прыклад таго, як мастацтва залучаецца ў соцыюм, як абсарбуюцца людзі, што разумеюць сучаснае мастацтва, і… рэальныя дзеячы мастацтва. 

Part.: Такім чынам атрымліваецца, што ўся так званая партызаншчына прост асуджаная? 

Д.П.: Вы збудавалі вобраз партызаншчыны адносна нейкага ідэальнага працэсу, і партызаншчына не таму партызаншчына, што зьяўляецца самадастатковай – а таму, што ня можа ўдзельнічаць у гэтым працэсе. Яна спрабуе часова зрабіць квазі-працэс. Ёсьць іншыя спосабы, я толькі апісваю спосаб функцыянаваньня культуры, а не мастацтва. Урэшце рэшт ёсьць практыка існаваньня пустэльнікаў, скітаў - яны сьвядома збудоўваюць свой сьвет як адзіны найвышэйшы й ім было пляваць на вонкавыя меркі цывілізацыі ды культуры. Як толькі ж яны пачынаюць арыентавацца на нейкія меркі ня толькі эстэтычныя, але й пераймаць паводзіны, яны стаюцца калі й не рабамі, дык хаўрасьнікамі вялікага працэсу, нават не рэальнымі, а віртуальнымі хаўрусьнікамі. Таму трэба добра ўявіць, чым ты займаесься, і ня трэба ствараць ілюзіяў, бо ілюзіі сканчаюцца, калі не экзэстэнцыйнай трагедыяй, дык экзэстэнцыйнай драмаю. Калі вы ўсё ж такі ад пачатку асэнсоўваеце сябе ў якасьці невялікага аддзелу, напрыклад, аддзелу Геаграфічнага ангельскага таварыства ў краіне тубыльцаў: Вы жывеце тамака, Вашая жонка з тамтэйшага племені, але справаздачы Вы дасылаеце ў гэтае цэнтральнае Геаграфічнае таварыства, тамушто толькі дзякуючы гэтым справаздачам Вы й ёсьць частка нейкага таварыства. Калі Вы цалкам жывяце зь мясцовымі й Вам пляваць на Геаграфічнае таварыства, Вы асэнсоўваеце сябе адносна гэтага абарыгеннага існаваньня. Я разумею гэта так: эстэтычна й сваімі паводзінамі Вы далучаецеся да сусьветнага працэсу contemporary art. Наш час стаўся больш плюралістычным і не сувора дыктатарскім: ён не гаворыць, што тое, што ўзьнікла на гэты момант у Нью-Ёрку, якісьці дамінуючы стыль, акурат зараз мусіць быць усюды, бо іначай Вы правінцыялы. Яно дае магчымасьць варыятыўнасьці стылю, паводзінаў, але гэта не варыятыўнасьць “самалегітымізацыі” . Калі Вы абвесьціце сябе цэнтрам сьвету, усёадно Вы гэтым цэнтрам не станецеся. Прост гэта свабода ў межах вялікага працэсу, да якога вы былі далучыліся. Наколькі гэта сытуацыя трагічная, думаю, ня вельмі - як для Менску. Як я зразумеў, ў вас ёсьць 50 чалавек дзеячоў, аднак вы ўрэшце рэшт ня можаце заарганізаваць тут паўнакроўную захопніцкую дзейнасьць. Што такое канстытуцыя – захоп улады, вы захопліваеце ўладу й пачынаеце дыктаваць свае ўмовы. Наўрадці ў вас гэта атрымаецца, як і ў Маскве. Гэта былі ўтопіі пачатку 90-х гг. – нібыта авангардовае мастацтва захопіць уладу - яно захапіла нейкія пазыцыі, але зусім не ўплывовыя, яно захапіла пазыцыі, каб быць на ўзроўні выжываньня. Адзіны спосаб быць тут прэстыжным - гэта навязаньне кантактаў з сусьветным мастацкім працэсам. Ня мае значэньня на якім узроўні, ня мае значэньня ў якую стылістычную плыню вы патрапіце, у які род прэстыжнасьці, бо гэта ёсьць род дзейнасьці. Бо цяпер у сьвеце ідзе ідэнтыфікацыя зусім не паводле нацыянальнасьці ці геаграфіі, а паводле прафэсійнай прыналежнасьці. Мастак, нават калі ён жыве ў Карэі, ідэнтыфікуе сябе з мастацкім працэсам. Гэтаксама й вы: калі вы зьбіраецеся займацца сучасным мастацтвам – сontemporary art – вы ідэнтыфікуецеся з сусьветным працэсам, калі вы займаецеся традыцыйным мастацтвам – ідэнтыфікуецеся зь мясцовай сытуацыяй, калі займаецеся на-цы-я-наль-ным мастацтвам - зь мясцовымі рамёствамі. Таму я думаю, заместа гэтых кіданьняў з боку ў бок - калі ў нас не атрымаецца стаць паўнамоцнымі дзейнікамі сусьветнага мастацкага працэсу, мы будзем тут самі па сабе й дакажам, што мы ня менш галоўныя чымся яны, ці наадварот у нас не атрымаецца й мы папросімся туды - патрэбна халодная гнуткая палітыка, з разуменьнем , што нішто не будуецца па адной прыкмеце, усё вельмі шматвымернае. Упэўнены, калі ў вас будзе спакойнае, халоднае стаўленьне да гэтага, дык будзе цікавая й вашая сытуацыя. Напрыклад цікавыя мясцовыя арыентальныя матывы, бо даўно ўсё ўжо на гэтай глебе праэксплюатавана. Зьяўляюцца новыя куратары, якім трэба зрабіць імя, адпаведна яны будуць шукаць новыя тэндэнцыі, новых людзей, новыя мясьціны. Трэба разумець гэта й гуляць на гэтым. Прыкладам вам трэба гуляць сваёй рэпутацыі на Захадзе, варта закладаць у галовы прэстыжных людзей, што, калі яны банкіры ці бізнэсоіцы й жадаюць далучыцца да сусьветнага працэсу, дык мусяць мець ля пад’езда мэрсэдэс, а ў хаце -- contemporary art. Захаду ж нельга паказваць сваю сытуацыю адно бездапаможнай – ніхто ня любіць мець справу з няўдакамі. Таму неабходна заўсёды казаць: так у нас ёсьць свой працэс, у нас свае мастакі, свае выставы, свае арганізацыі, у нас, умоўна кажучы, няма татальнага contemporary art, але мы маем сытуацыю -- бо моцная пазыцыя заўсёды будзе выйгрышнай ва ўсіх сытуацыях. 

Part.: Узьнікае яшчэ такое пытаньне: калі вядзецца пра актуальнае мастацтва, пра новае мастацтва, contemporary art, хаця contemporary art больш шырокі панятак, апошнім часам мы назіраем ссоўваньне дыскурсу, і гэта ўласьціва ня толькі для Беларусі. Напрыклад быў радыкальны рух мастакоў у Маскве, быў Асмалоўскі. Які рабіў сумесныя праекты, выстаўляўся, выпускаў часопіс, а пасьля раптам яго штосьці пераклініла: вырашыў ладзіць акцыі, што сталі радыкальнымі мастацкімі акцыямі. Паступова дыскурс ссунуўся, і яны выглядалі нібыта ўжо й палітычнымі акцыямі. Тэмпы руху актуальнага працэсу такія, што ссоўваецца дыскурс. Мастак мае рызыку апынуцца ў палітыцы, у нейкім самарыцянстве, у рэлігіі – і рызыка тутака ў Беларусі большая чымся ў Маскве. 

Д.П.: Мастак наагул ніколі ничога не фундуе, ён выпрабоўвае межы. Вельмі важная заява ў якой сфэры ты працуеш: нават, калі твая акцыя нібыта здаецца рэлігійнай ці палітычнай, але ты заяўляеш яе як акцыю мастацкую. Твая акцыя заісёды можа быць вытлумачана палітычна. Усе больш менш рэзкія й радыкальныя жэсты заснаваныя на адсоўваньні межаў звыклага мастацтва да не-мастацтва, альбо пераноса прадмэтаў не-мастацтва й жэстаў не-мастацтва ў зону мастацкага. Іншая справа, што ў Асмалоўскага, як у кожнага, радыкальнага жэст робіцца пасьля звыклым, потым, калі культура яго прымае, ён стаецца, мо й ня клясыкай, дык прызнанай зьявай – адбываецца акультурваньне, “валёрызацыя”. Таму кожны наступны крок, павінен быць радыкальным, але спрацоўвае інэрцыя. І як правіла людзі робяць наступны крок у распрацаванай парадыгме, яны не шукаюць наўзбоч. Парадыгма Асмалоўскага ўсё больш вывальваецца за межы мастацтва ў абсяг палітыкі. Гэта быццам бы ягоная асабістая праблема, але наколькі я разумею, ён сыйшоў у распрацоўку ідэалёгіі, філязофію, у сфэры мастацтва ён жыве менш інтэнсіўна, чымся ў сфэры ідэалёгіі мастацтва, зьвязанай зь ягоным часопісам. Таму я думаю, што й у вас карэктнасьць сярод зьніжэньня межаў гэта й ёсьць самае мо радыкальна цікавае. Гледачу здаецца, што мастак працуе тэкстамі й аб’ектамі, насамрэч тэксты й аб’екты – гэта сродкі выпрабаваньня мяжы. Гэта значыць, што ня трэба баяцца, што правальваесься ў іншае, дастаткова памятаць пра карэктацыю. 

Part.: Лёс мастака, на маю думку, абмяжоўваецца артэфактным жэстам і пэрманэнтнай трансгрэсіяй, калі й адбываецца выхад за рамкі. Мяне асабіста тут турбуе такі плян: тонкія матэрыі мастацтва – ці яно ўжо пазбаўлена вытанчанасьці, ужо пазбаўлена нейкай інтэлектуальнасьці – яно ж перастае быць нават канцэптуальным. Сучаснае мастацтва выходзіць на нейкі ваяўнічы, грубы партызанскі плян. Лёс канцэптуалістаў у Маскве дакладна такі самы.

Д.П.: Не зусім, бо ў нас няма адзінага кірунку. Ёсьць гераічныя галіны -- Брэнэр, Асмалоўскі. Ёсьць людзі, якія працуюць больш ціха. Тут вядзецца пра два моманты, адное калі вы прымаеце штосьці як аб’ектыўнае становішча, але ўсё інакш, калі вы разыгрываеце гэта як імідж. Можна як Брэнэр разыгрываць імідж мастака якому ня шчасьціць. Адная справа быць нешчасьлівым мастаком, ды іншае гуляць з такім іміджам. Сытуацыя дае вам магчымасьць разыгрываць імідж партызанаў, але заўсёды маем на ўвазе, што ў вас ёсьць граматыка перакладу вашых дзеяньняў у вялікі працэс, вы можаце на вялікай выставе заявіць сябе як удзельнікаў гэтай выставы з такім іміджам. Нехта дэманструе імідж сацыяльнага мастака, але насамрэч ён зусім не палітык. Трэба дакладна знайсьці гэтыя жанры й спосабы гульні ў гэтага мастака-партызана, бо вашая сытуацыя спрыяе для гэтага, дае антураж для гульні, і праз яго вы таксама будзеце цікавыя. Але ні ў якім разе вам нельга псыхалягічна й экзыстэнцыйна ўжывацца ў гэтую ролю.

Хаця ў стылістычным, іміджавым сэнсе гэта сапраўды добрая пазыцыя, бо так вам лягчэй у сваёй сытуацыі, пасьля гэта адпавядае чаканьням заходняга рынка. Ад савецкага, расейскага мастака чакаюць альбо нейкіх гіпэрсавецкіх ідэалягічных рэчаў, альбо нейкай агрэсіўнасьці…

Part.: Паўстанскай…

Д.П.: Агрэсіўнасьці - ад савецкага мастака, а ад вас – мабыць, вось такой партызанкі. Трэба распрацаваць тактыку, але не ў якім разе не накідаць на сябе нейкі псыхалягічны стэрэатып паводзінаў.